همزمان با آغاز سال تحصیلی و اول مهر، واکاوی سازوکار مکتبخانههای کهن و منظومه نصابالصبیان نشان میدهد آموزش سنتی، فراتر از سواد محض، نهادی برای انتقال زبان، دین و اخلاق جمعی بوده است.
در نگاهی کلانتر، مکتبخانه فقط کانون آموزش سواد نبود، بلکه کارکردی اجتماعی و تمدنی داشت؛ دستگاهی برای انتقال زبان دینی، آداب معاشرت، حافظه کهن ادبی، اخلاق جمعی و مهارتهای ضروری برای بازار، دیوان و زندگی روزمره بهشمار میرفت. گویی کودک از رهگذر همین متون و همین روش تکرار و حفظ، وارد شبکه معناییِ جهان پیرامون خود میشد و زبانِ معتبر فرهنگ، دین و دیوانسالاری زمانه را بهمیراث میگرفت.