تحلیل فارنپالیسی: چگونه سوءبرداشت واشنگتن از توافق هرمز، آتش درگیری با ایران را دوباره شعلهور کرد؟
دیوید رایکوف، مشاور سیاسی حوزه منازعات مسلحانه و دیپلمات پیشین سازمان ملل در سودان، سودان جنوبی، لیبی و افغانستان در نوشتاری در فارن پالیسی نوشت : در توافقهای صلح و آتشبس، دقت در واژهها و جزئیات اهمیت حیاتی دارد، زیرا در شرایطی که اعتماد میان طرفین وجود ندارد، هرگونه ابهام میتواند به اختلاف در تفسیر و در نهایت ازسرگیری درگیریها منجر شود.
نویسنده با اشاره به تجربه توافق آمریکا و طالبان در سال ۲۰۲۰، یادآور میشود که حتی تفاوتهای ظاهراً جزئی در متن توافقها نیز میتواند پیامدهای امنیتی گستردهای داشته باشد. از همین رو، توافقهای صلح معمولاً پس از ماهها مذاکره کارشناسی و بررسی دقیق تدوین میشوند؛ در حالی که متن توافق اخیر ایران و آمریکا تنها اندکی بیش از دو صفحه بوده و به گفته نویسنده، از ابهام، کلیگویی و نبود سازوکارهای اجرایی رنج میبرد.
«یادداشت تفاهم» یا توافق الزامآور؟
این گزارش تأکید میکند که اگرچه این سند «یادداشت تفاهم» نامیده شده، اما در عمل ویژگیهای یک توافق الزامآور را دارد؛ در حالی که سازوکارهای مهمی همچون نظارت بر اجرا و حل اختلاف در آن یا وجود ندارد یا بسیار مبهم بیان شده است. همین ضعفهای ساختاری زمینهساز برداشتهای متفاوت ایران و آمریکا از تعهدات خود شده است.
اختلاف بر سر مدیریت تنگه هرمز
فارنپالیسی مهمترین نقطه اختلاف را بند پنجم توافق میداند؛ بندی که بر اساس آن ایران متعهد شده بود «با بهکارگیری بهترین تلاشهای خود، ترتیبات لازم برای عبور ایمن کشتیهای تجاری را برای مدت ۶۰ روز فراهم کند.»
ایران این بند را به معنای حق مدیریت و ساماندهی عبور و مرور دریایی در تنگه هرمز تفسیر کرده و بر همین اساس نیز اقدام به اجرای آن کرده است؛ در حالی که دولت آمریکا چنین برداشتی از متن توافق نداشته یا نسبت به آن بیتوجه بوده است.
ایران چگونه توافق را اجرا کرد؟
بر اساس این گزارش، ایران برای عبور کشتیها دو شرط تعیین کرد؛ دریافت مجوز عبور از «سازمان تنگه خلیج فارس» و استفاده از مسیرهای دریایی مورد تأیید تهران که از آبهای سرزمینی ایران عبور میکنند.
اگرچه این شرایط ممکن است محل انتقاد باشد، اما متن توافق صراحتاً چنین اقداماتی را ممنوع نکرده است. همچنین در متن توافق، ممنوعیت روشنی درباره هرگونه استفاده ایران از زور علیه کشتیهایی که خارج از این چارچوب حرکت کنند نیز وجود ندارد. ایران میتواند ادعا کند اقداماتش در چارچوب برداشت خود از توافق انجام شده است.
اقدامات آمریکا و آغاز فروپاشی توافق
گزارش میگوید آمریکا تلاش کرده مانع اعمال کنترل ایران بر تنگه هرمز شود. مرکز مشترک اطلاعات دریایی تحت رهبری آمریکا به کشتیها توصیه کرده از مسیرهایی غیر از کریدورهای تعیینشده توسط ایران استفاده کنند و وزارت خزانهداری آمریکا نیز تحریمهای مربوط به نهاد مسئول مدیریت تنگه را لغو نکرده است.
در حالی که توافق استفاده آمریکا از زور علیه خاک و داراییهای ایران را ممنوع کرده بود، حملات بعدی واشنگتن موجب شد ایران این اقدامات را نقض توافق تلقی کند.
برداشت متفاوت تهران از اجرای توافق
از منظر رهبران ایران، این تصور کاملاً قابل فهم است که تهران به تعهدات خود عمل کرده اما آمریکا بخش مهمی از توافق را نادیده گرفته است. به اعتقاد وی، اظهارات و اقدامات دولت ترامپ نیز این برداشت را تقویت کرده و همین مسئله میتواند منطق بسیاری از اقدامات ایران پس از اواخر ژوئن را توضیح دهد.
توافقی با ایرادهای بنیادین
نویسنده تصریح میکند متن توافق بهگونهای تنظیم شده که حتی در صورت اجرای کامل نیز ممکن است با برخی قواعد حقوق بینالملل تعارض داشته باشد و به بیثباتی بیشتر منطقه منجر شود.
به نظر میرسد ایران نیز برخی مفاد نسخه انگلیسی توافق را بهدرستی درک نکرده است؛ از جمله بندهای مربوط به لبنان یا نحوه اجرای تعلیق تحریمها که همچنان بخش قابل توجهی از تحریمهای وزارت خزانهداری آمریکا را برقرار نگه میداشت.
مذاکرات آینده دشوارتر خواهد بود
فارنپالیسی در پایان نتیجه میگیرد که برداشت ایران از نحوه اجرای این توافق، روند هرگونه مذاکره آینده درباره تنگه هرمز را پیچیدهتر خواهد کرد.
به باور نویسنده، هیچ نشانهای وجود ندارد که آمریکا یا هر قدرت دیگری بتواند بدون موافقت ایران امنیت پایدار کشتیرانی در هرمز را برقرار کند و در نهایت، هر راهحل باثباتی ناگزیر از بازگشت به میز مذاکره خواهد بود.
شرط موفقیت مذاکرات آینده، درک دقیق دلایل شکست توافق اخیر و پرهیز از تدوین توافقهایی با متن مبهم و فاقد سازوکارهای روشن اجرایی است./ جهان دیپلماسی
دیوید رایکوف، مشاور سیاسی حوزه منازعات مسلحانه و دیپلمات پیشین سازمان ملل در سودان، سودان جنوبی، لیبی و افغانستان در نوشتاری در فارن پالیسی نوشت : در توافقهای صلح و آتشبس، دقت در واژهها و جزئیات اهمیت حیاتی دارد، زیرا در شرایطی که اعتماد میان طرفین وجود ندارد، هرگونه ابهام میتواند به اختلاف در تفسیر و در نهایت ازسرگیری درگیریها منجر شود.
نویسنده با اشاره به تجربه توافق آمریکا و طالبان در سال ۲۰۲۰، یادآور میشود که حتی تفاوتهای ظاهراً جزئی در متن توافقها نیز میتواند پیامدهای امنیتی گستردهای داشته باشد. از همین رو، توافقهای صلح معمولاً پس از ماهها مذاکره کارشناسی و بررسی دقیق تدوین میشوند؛ در حالی که متن توافق اخیر ایران و آمریکا تنها اندکی بیش از دو صفحه بوده و به گفته نویسنده، از ابهام، کلیگویی و نبود سازوکارهای اجرایی رنج میبرد.
«یادداشت تفاهم» یا توافق الزامآور؟
این گزارش تأکید میکند که اگرچه این سند «یادداشت تفاهم» نامیده شده، اما در عمل ویژگیهای یک توافق الزامآور را دارد؛ در حالی که سازوکارهای مهمی همچون نظارت بر اجرا و حل اختلاف در آن یا وجود ندارد یا بسیار مبهم بیان شده است. همین ضعفهای ساختاری زمینهساز برداشتهای متفاوت ایران و آمریکا از تعهدات خود شده است.
اختلاف بر سر مدیریت تنگه هرمز
فارنپالیسی مهمترین نقطه اختلاف را بند پنجم توافق میداند؛ بندی که بر اساس آن ایران متعهد شده بود «با بهکارگیری بهترین تلاشهای خود، ترتیبات لازم برای عبور ایمن کشتیهای تجاری را برای مدت ۶۰ روز فراهم کند.»
ایران این بند را به معنای حق مدیریت و ساماندهی عبور و مرور دریایی در تنگه هرمز تفسیر کرده و بر همین اساس نیز اقدام به اجرای آن کرده است؛ در حالی که دولت آمریکا چنین برداشتی از متن توافق نداشته یا نسبت به آن بیتوجه بوده است.
ایران چگونه توافق را اجرا کرد؟
بر اساس این گزارش، ایران برای عبور کشتیها دو شرط تعیین کرد؛ دریافت مجوز عبور از «سازمان تنگه خلیج فارس» و استفاده از مسیرهای دریایی مورد تأیید تهران که از آبهای سرزمینی ایران عبور میکنند.
اگرچه این شرایط ممکن است محل انتقاد باشد، اما متن توافق صراحتاً چنین اقداماتی را ممنوع نکرده است. همچنین در متن توافق، ممنوعیت روشنی درباره هرگونه استفاده ایران از زور علیه کشتیهایی که خارج از این چارچوب حرکت کنند نیز وجود ندارد. ایران میتواند ادعا کند اقداماتش در چارچوب برداشت خود از توافق انجام شده است.
اقدامات آمریکا و آغاز فروپاشی توافق
گزارش میگوید آمریکا تلاش کرده مانع اعمال کنترل ایران بر تنگه هرمز شود. مرکز مشترک اطلاعات دریایی تحت رهبری آمریکا به کشتیها توصیه کرده از مسیرهایی غیر از کریدورهای تعیینشده توسط ایران استفاده کنند و وزارت خزانهداری آمریکا نیز تحریمهای مربوط به نهاد مسئول مدیریت تنگه را لغو نکرده است.
در حالی که توافق استفاده آمریکا از زور علیه خاک و داراییهای ایران را ممنوع کرده بود، حملات بعدی واشنگتن موجب شد ایران این اقدامات را نقض توافق تلقی کند.
برداشت متفاوت تهران از اجرای توافق
از منظر رهبران ایران، این تصور کاملاً قابل فهم است که تهران به تعهدات خود عمل کرده اما آمریکا بخش مهمی از توافق را نادیده گرفته است. به اعتقاد وی، اظهارات و اقدامات دولت ترامپ نیز این برداشت را تقویت کرده و همین مسئله میتواند منطق بسیاری از اقدامات ایران پس از اواخر ژوئن را توضیح دهد.
توافقی با ایرادهای بنیادین
نویسنده تصریح میکند متن توافق بهگونهای تنظیم شده که حتی در صورت اجرای کامل نیز ممکن است با برخی قواعد حقوق بینالملل تعارض داشته باشد و به بیثباتی بیشتر منطقه منجر شود.
به نظر میرسد ایران نیز برخی مفاد نسخه انگلیسی توافق را بهدرستی درک نکرده است؛ از جمله بندهای مربوط به لبنان یا نحوه اجرای تعلیق تحریمها که همچنان بخش قابل توجهی از تحریمهای وزارت خزانهداری آمریکا را برقرار نگه میداشت.
مذاکرات آینده دشوارتر خواهد بود
فارنپالیسی در پایان نتیجه میگیرد که برداشت ایران از نحوه اجرای این توافق، روند هرگونه مذاکره آینده درباره تنگه هرمز را پیچیدهتر خواهد کرد.
به باور نویسنده، هیچ نشانهای وجود ندارد که آمریکا یا هر قدرت دیگری بتواند بدون موافقت ایران امنیت پایدار کشتیرانی در هرمز را برقرار کند و در نهایت، هر راهحل باثباتی ناگزیر از بازگشت به میز مذاکره خواهد بود.
شرط موفقیت مذاکرات آینده، درک دقیق دلایل شکست توافق اخیر و پرهیز از تدوین توافقهایی با متن مبهم و فاقد سازوکارهای روشن اجرایی است./ جهان دیپلماسی